ΚΚΕ…

 

…Ο μεγάλος χαμένος των εκλογών.

 

 

Η εκλογική "επιτυχία" του ΚΚΕ

θα αποδειχθεί το μοιραίο και ίσως το τελευταίο σφάλμα του.

 

Το ΚΚΕ στις τελευταίες εκλογές αύξησε σημαντικά τη δύναμή του. Ξεπέρασε το 8%, θυμίζοντας τις "ένδοξες" μέρες των πρώτων χρόνων της μεταπολίτευσης. Αυτό, για κάποιον άσχετο, με μια πρώτη "ανάγνωση" είναι κάτι το πολύ θετικό και ελπιδοφόρο για το μέλλον του ΚΚΕ. Για κάποιον όμως που έχει γνώσεις συμβαίνει το ακριβώς το αντίθετο. Είναι ένα γεγονός απόλυτα αρνητικό και ίσως ν' αποτελέσει για το ΚΚΕ την αρχή μιας περιπέτειας, που κανείς δεν μπορεί από τώρα να γνωρίζει την κατάληξή της.

Θα πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά, για να καταλάβει ο αναγνώστης τι θέλουμε να πούμε. Το ΚΚΕ στις τελευταίες εκλογές βγήκε στον προεκλογικό αγώνα με εμφανή στόχο να "χτυπήσει" αποτέλεσμα. Φέρθηκε σαν αστικό κόμμα και κυνήγησε το αποτέλεσμα. "Κυνήγησε" ψηφοφόρους απ' όλους τους πολιτικούς χώρους, για ν' ανεβάσει τα ποσοστά του. Τα κατάφερε, έστω και με μεγάλο κόστος.  Κόστος ιδεολογικό, αλλά και κόστος υλικό.

Το ΚΚΕ στις τελευταίες εκλογές "εκσυγχρόνισε" τον λόγο του, αλλά ξόδεψε και χρήμα. Πολύ χρήμα. Τόσο χρήμα, που έφτασε μάλιστα σε σημείο να προκαλεί ακόμα —και τους συνηθισμένους να βλέπουν σπατάλες— οπαδούς του δικομματισμού. Ταυτόχρονα προβλήθηκε αφύσικα πολύ από τα ΜΜΕ. Ήταν ίσως η πρώτη φορά που φάνηκε τόσο πολύ η παρουσία του στο πανάκριβο "γυαλί". Στάθηκε σχεδόν ισότιμα απέναντι στα δύο μεγάλα κόμματα.

Αυτό ήταν σωστό ή λάθος; Λάθος λέμε εμείς. Ήταν λάθος να φερθεί το ΚΚΕ σαν αστικό κόμμα και ν' ανταγωνιστεί τα αστικά κόμματα. Γιατί; Γιατί απλούστατα δεν είναι αστικό κόμμα. Το ΚΚΕ είναι παράταξη. Μια απόλυτα οργανωμένη παράταξη. Οι ευκαιριακοί ψήφοι δεν ευνοούν πάντα μια παράταξη. Τέτοιου είδους ψήφοι ευνοούν ένα αστικό κόμμα, όταν αυτοί έρχονται, αλλά δεν σημαίνει και τίποτε για τους ιδιοκτήτες του και τη δημοκρατική παράταξη όταν αυτοί φεύγουν.

Ούτε ο Αβραμόπουλος "χάθηκε" μετά την αποτυχία του ως κομματάρχης ούτε πολύ άλλοι. Ο Στεφανόπουλος έγινε πρόεδρος της Δημοκρατίας αφού απέτυχε ως κομματάρχης. Με ευκαιριακούς ψήφους ένα αστικό κόμμα μπορεί να κυβερνήσει αλλά και αν τους στερηθεί, δεν σημαίνει τίποτε σημαντικό. Αυτό θα καταστραφεί και οι ελάχιστοι άνθρωποι, που το στελεχώνουν, θα βρουν τον δρόμο τους. Κανένας άλλος δεν κινδυνεύει. Στον Άρειο Πάγο υπάρχει ένα ολόκληρο "νεκροταφείο" κομμάτων, τα οποία κάποτε "μεσουρανούσαν" και σήμερα απλά δεν υπάρχουν.

Έτσι λειτουργούν τα αστικά κόμματα και αυτοί είναι οι όροι του "παιχνιδιού". Είναι ιδιόκτητα "μαγαζιά", που αναζητούν "πελάτες", για να τα επιλέξουν στην ώρα της εκλογής. "Φουσκώνουν" και "ξεφουσκώνουν" χωρίς το παραμικρό πρόβλημα για την παράταξη στην οποία ανήκουν και η οποία είναι η δημοκρατική. Μπορούν ακόμα και να "θυσιαστούν", προκειμένου οι ιδιοκτήτες τους να "σωθούν" ή ν' ανελιχθούν δια της πλαγίας οδού στο πολιτικό στερέωμα. Μέχρι και ο Μητσοτάκης είχε κάποτε δικό του κόμμα. Αυτά τα κόμματα γίνονται εύκολα προϊόντα διαπραγμάτευσης, εφόσον δεν έχουν τίποτε άλλο πέρα από μια ασήμαντης αξίας νομική υπόσταση.

Από την άλλη πλευρά το ΚΚΕ δεν είναι κόμμα. Το ΚΚΕ είναι το ίδιο μια ξεχωριστή παράταξη με σταθερά χαρακτηριστικά. Παριστάνει το κόμμα, ενώ δεν είναι τέτοιο. Δεν είναι ιδιόκτητο "μαγαζί", που ανήκει εξ’ ολοκλήρου στους κομματάρχες. Το ΚΚΕ είναι κοινή "στέγη" για κάποιους ομοϊδεάτες. Ομοϊδεάτες, που απλά έχουν έναν οργανωμένο μηχανισμό προώθησης των συμφερόντων τους. Δεν είναι ένας γυμνός μηχανισμός, που αναζητά ψηφοφόρους, όπως είναι ένα κόμμα. Αυτό σημαίνει ότι στην περίπτωση του ΚΚΕ προέχει η επιβίωση του "κόμματος" σε σχέση με την επιβίωση των εκάστοτε ηγετών-διαχειριστών του.

Το ΚΚΕ έχει σταθερούς οπαδούς και ως σύνολο είναι "ομοεπίπεδο" της δημοκρατικής παράταξης. Αυτήν ανταγωνίζεται και όχι τα κόμματά της. Τα κόμματα της δημοκρατικής παράταξης είναι "ομοεπίπεδα" των μεγαλοστελεχών του ΚΚΕ με την Παπαρήγα στην "κυβέρνηση". Αυτές είναι οι πραγματικές αντιστοιχίες. Όπως η Βουλή δεν ανήκει σ' αυτούς που τη στελεχώνουν, έτσι και ο Περισσός δεν ανήκει στα στελέχη του. Ανήκει στον κόσμο του ΚΚΕ. Απλά το μέγεθός του είναι μικρό. Αντιπροσωπεύει την ιδεολογική επιλογή μικρού μέρους του ελληνικού λαού.

Όμως, από τη στιγμή που συμβαίνει αυτό, σημαίνει ότι το ΚΚΕ δεν μπορεί να διεκδικήσει την εξουσία. Δεν έχει ούτε τη θεωρητική δυνατότητα να διεκδικήσει ως κομμουνιστικό κόμμα την εξουσία σε μια δημοκρατική χώρα. Αυτό σημαίνει ότι το ΚΚΕ έχει δύο πολύ συγκεκριμένους περιορισμούς. Πρώτον, πρέπει να αγωνίζεται για τη δική του επιβίωση και όχι αυτή των ηγετών του και δεύτερον, έχει από πάνω του ένα "ταβάνι". Ένα "ταβάνι", του οποίου το "ύψος" προσδιορίζεται από τον πληθυσμό των οπαδών του. Αυτό το "ταβάνι" είναι ακίνδυνο να επιχειρήσει να το "σπάσει" μόνον όταν έχει ελπίδες —διεκδικώντας λίγες ξένες ψήφους— να πάρει την εξουσία, πράγμα το οποίο δεν συμβαίνει στην Ελλάδα.

Τι συνέβη λοιπόν στις τελευταίες εκλογές; Γιατί το ΚΚΕ παραβίασε το "ταβάνι" και κυνήγησε ψήφους; Είχε ελπίδες για την εξουσία και του έλειπαν κάποια μικρά ποσοστά ψήφων; Προφανώς έκανε λάθος εκτιμήσεις. Το ΚΚΕ από ηλίθια στρατηγική επέλεξε να φερθεί σαν αστικό κόμμα και να διεκδικήσει ψήφους δημοκρατών. Ανταγωνίστηκε τα αστικά κόμματα με τους δικούς τους όρους και αύξησε το ποσοστό του.

Όμως, αυτό το οποίο για ένα αστικό κόμμα είναι χαρά και επιτυχία, για το ΚΚΕ μπορεί γίνει αίτιο καταστροφής. Γιατί; Γιατί ξεπέρασε απαγορευτικά όρια και ρίσκαρε την επιβίωσή του σαν κόμμα. "Φούσκωσε" με ψήφους που δεν του ανήκουν ως παράταξη. Αύξησε το μέγεθος του μηχανισμού του με δυνάμεις τις οποίες δεν ελέγχει. Μεγάλωσε το κοινό του, χωρίς να δημιουργήσει νέους ομοϊδεάτες.

Όλα αυτά όμως μπορούν ν' αποτελέσουν αίτιο καταστροφής για μια παράταξη, η οποία λειτουργεί δογματικά. Καταστροφή, γιατί το νέο μέγεθος δημιουργεί ένα μεγάλο πλήθος προβλημάτων, τα οποία απειλούν το δόγμα. Δημιουργούνται πιέσεις σε όλα τα επίπεδα, οι οποίες αργά ή γρήγορα θα απειλήσουν να "σπάσουν" τη δογματική δομή. Πιέσεις τόσο στο επίπεδο κορυφής όσο και στο επίπεδο της βάσης.

Πώς μπορεί να συμβεί αυτό; Σ' ό,τι αφορά το επίπεδο της κορυφής, αυτό το οποίο συμβαίνει είναι το εξής: Το ΚΚΕ είναι μια παράταξη, η οποία έχει μια συγκεκριμένη δύναμη οπαδών στη χώρα. Μια δύναμη ομοϊδεατών, οι οποίοι γνωρίζουν πώς λειτουργεί το "κόμμα". Αυτοί όλοι έχουν μάθει να ζουν μέσα σ' αυτό και στους μηχανισμούς του. Έχουν μάθει να διευκολύνονται από το γεγονός ότι το ΚΚΕ —εντελώς παράνομα— παριστάνει το κόμμα και εισπράττει τόσο κρατικές επιχορηγήσεις όσο και θέσεις εργασίας μέσα στον κρατικό μηχανισμό.

Με αυτό το κεφάλαιο το ΚΚΕ μπορούσε να διαχειρίζεται το στελεχιακό και οπαδικό του δυναμικό. Μπορούσε να κάνει το κουμάντο του. Κάποιοι λίγοι θα γίνονταν βουλευτές, κάποιοι περισσότεροι συνδικαλιστές του δημοσίου κλπ.. Γύρω από το βολεμένο αυτό δυναμικό υπήρχε και ζούσε αδιαμαρτύρητα μια μάζα ταλαίπωρων παλαιοκομμουνιστών, η οποία θα το ακολουθούσε, αρκούμενη ακόμα και από το γεγονός ότι εξαιτίας του ΚΚΕ δεν τους "μάζευε" η Ασφάλεια σε περιοδική βάση, όπως συνέβαινε στο παρελθόν …ο καθένας όπως αντιλαμβάνεται τα συμφέροντά του, μέσα σε μια συγκεκριμένη λογική.

Υπήρχε δηλαδή μέσα στην κομμουνιστική παράταξη μια τάξη και μια ιεραρχία, οι οποίες προέκυπταν μέσα από εσωτερικές διαδικασίες και τις οποίες τις σέβονταν όλοι οι ομοϊδεάτες. Υπήρχαν εσωτερικές διαβαθμίσεις, οι οποίες είχαν επιβληθεί μέσα από "ζυμώσεις" δεκαετιών. Μέσα από προσωπικές συμμαχίες και συγκρούσεις των στελεχών του, οι οποίες "κατέληξαν" σε μια τελική συλλογική ισορροπία.

Ισορροπία, η οποία επιτεύχθηκε μέσα σε κελιά, σε εξορίες, σε κάμπους και σε λαγκάδια του εμφυλίου κλπ.. Οι ισχυροί δηλαδή του ΚΚΕ δεν αμφισβητούνταν μέσα στο κόμμα, γιατί κέρδισαν την "ισχύ" τους μέσα από πολύπλοκες και χρονοβόρες καταστάσεις. Ο "σύντροφος" Φλωράκης μπορεί να μην αμφισβητούνταν από έναν άλλον "σύντροφο", είτε γιατί τον "έσωσε" είτε γιατί τον έδειρε είτε γιατί τον εκβίαζε μέσα σε καταστάσεις όπου όλα αυτά ήταν μια καθημερινότητα για ένα κόμμα, το οποίο επί δεκαετίες βρισκόταν υπό διωγμό.

Η εσωτερική δομή του ΚΚΕ δηλαδή δεν ήταν τυχαία και ούτε προέκυπτε μέσω της αξιοκρατίας. Έτσι λειτουργούν οι δογματικοί μηχανισμοί και το ΚΚΕ δεν μπορούσε να ξεφύγει από αυτό. Στα δόγματα δεν υπάρχει αξιοκρατία. Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία η προσωπική αξία του ατόμου. Στο δόγμα υπάρχει ιεραρχία. Υπάρχει η "φώτιση" των εκλεκτών. Υπάρχουν οι ειδικές σχέσεις αυτών των "φωτισμένων" με τους υπολοίπους. Ο μόνος τρόπος που μπορεί να παρακάμπτεται αυτή η "άνωθεν" υπεροχή είναι η "μαρτυρία". Αν κάποιος μπορούσε να γίνει "μάρτυρας" του κόμματος, μπορούσε ν' ανέβει περισσότερα "σκαλιά" απ' όσα θα ανέβαινε κανονικά. Μόνον αυτό επιτρεπόταν.

Στο ΚΚΕ όλα αυτά είχαν ολοκληρωθεί και είχαν "καταλήξει" σε μια τελική κατάσταση. Οι ισχυροί του ΚΚΕ δεν αμφισβητούνταν από τους νέους, γιατί απλά οι περισσότεροι από αυτούς ήταν ταυτόχρονα "φωτισμένοι", αλλά και "μάρτυρες" του κόμματος. Όταν δεν έπειθαν με τη "φώτιση" επικαλούνταν τη "μαρτυρία" και εκεί τελείωνε η αμφισβήτηση. Έπρεπε να πεθάνουν όλοι αυτοί, ώστε ν' αντικατασταθούν.

Με τις ευκαιριακές ψήφους όλα αυτά απειλούνται. Γιατί; Γιατί εκεί που το κόμμα —με βάση το πραγματικό του δυναμικό— αντέχει δέκα αξιωματούχους, ξαφνικά πρέπει να διαχειριστεί είκοσι ανάλογες θέσεις. Άνθρωποι, οι οποίοι είχαν αποδεχθεί να περιφέρονται στα "χαμηλά" επίπεδα του κόμματος, αναγκαστικά "ανεβαίνουν" επίπεδο. Ανεβαίνουν όμως με ευκαιριακές ψήφους και όχι με άνοδο της πραγματικής ισχύος του κόμματος.

Κοντά στους δέκα "φωτισμένους" μάρτυρες και "δεινόσαυρους" του κόμματος, που μέχρι τώρα έμπαιναν στη Βουλή "δικαιωματικά", γιατί ήταν "εμπειροπόλεμοι", θα μπουν κι άλλοι δέκα, που μέχρι τώρα ήταν κοινά στελέχη των "μετόπισθεν" του κόμματος. Αυτό όμως είναι πρόβλημα. Αυτοί θα "καλομάθουν" στα "ψηλά" και κάποιος που ανεβαίνει εκεί δεν θέλει να ξανακατέβει εκεί απ' όπου ξεκίνησε. Κάποιος, που θα καλομάθει στα βουλευτικά έδρανα και στα τηλεοπτικά πάνελ, δεν ξαναγυρνά στα υπόγεια του Περισσού, για να γράφει "άνωθεν" υπαγορευμένα άρθρα για τον Ριζοσπάστη.

Αν λοιπόν όλοι αυτοί "ανέβηκαν" στην κομματική και κοινωνική ιεραρχία με ευκαιριακές ψήφους, τι θα γίνει αν στο άμεσο μέλλον αυτές οι ψήφοι χαθούν; Αν όλοι αυτοί, εξαιτίας του στόχου της διεκδίκησης ψήφων, "ανέβηκαν" με ψήγματα αξιοκρατίας, τι θα γίνει αν στο άμεσο μέλλον αισθανθούν απειλή; Τι θα γίνει, δηλαδή, αν "ξεφουσκώσει" το ΚΚΕ; Σήμερα υπάρχει έντονη δυσαρέσκεια απέναντι στα αστικά κόμματα και κάποιοι πολίτες ψήφισαν ΚΚΕ για να τα τιμωρήσουν. Τι θα γίνει όμως αν αύριο κάποιο νέο αστικό κόμμα "γοητεύσει" αυτούς τους δημοκράτες, που απλά ψήφισαν ΚΚΕ; Τι θα γίνει αν το εγκαταλείψουν;

Το ΚΚΕ "φούσκωσε" με ξένες δυνάμεις και αυτό αλλάζει τις εσωτερικές του ισορροπίες. Αν "ξεφουσκώσει", το πιο πιθανό είναι να διασπαστεί. Μια διάσπαση, που θα ξεκινήσει από την κορυφή. Οι παλιοί με τους νέους θα έρθουν σε σύγκρουση, γιατί κανένας δεν θα είναι διατεθειμένος να παρατήσει το πόστο του. Οι παλιοί, λόγω δόγματος και ιστορίας, δεν θα δεχθούν να κάνουν στην "άκρη" και οι νέοι, λόγω της αξίας τους και των πρόσφατων "δαφνών" τους, θα τους μιμηθούν.

Η σύγκρουση δηλαδή θα είναι αναπόφευκτη και εξαιρετικά σκληρή, όταν αρχίσει και χάνεται ο "πληθυσμός" των ψηφοφόρων, που έδωσε τα επιπλέον πόστα. Όταν η "νεοφώτιστη" Κανέλη βγαίνει πρώτη βουλευτής σε ένα αρτηριοσκληρωτικό κόμμα, που —με βάση ομολογίες στελεχών του— οι οπαδοί του πηγαίνουν στα εκλογικά τμήματα με "σταυρωμένα" από το κόμμα ψηφοδέλτια, είναι βέβαιον ότι στην πρώτη κρίση θα υπάρχει θέμα διάσπασης.

Αυτό δεν είναι πρωτοφανές. Έτσι έγινε και στο παρελθόν, όταν το ΚΚΕ αγωνιζόταν για τον στόχο του 17% και της "δεύτερης κατανομής". Έκανε και τότε ανοίγματα αστικού τύπου στην κοινωνία και "φούσκωσε". Όταν πλέον άρχισε να κουράζει η αδιέξοδη κατάσταση, ήρθε το ΠΑΣΟΚ και του αφαίρεσε τους μη ομοϊδεάτες ψηφοφόρους. Το αποτέλεσμα; Διάσπαση. Τα νέα τότε στελέχη του ΚΚΕ, που είχαν αρχίσει να εξοικειώνονται με το πολιτικό παραγοντιλίκι, δεν εννοούσαν να υποταχθούν στους σταλινικούς δεινόσαυρους.

Έψαχναν αιτίες να συγκρουστούν με τους ηγέτες του ΚΚΕ και τελικά τις βρήκαν. Αρχικά στράφηκαν εναντίον των εξαρτήσεων του κόμματος από τη Μόσχα και στη συνέχεια αμφισβήτησαν τα "αλάθητα" των τοπικών "δεσποτών". Έτσι προέκυψε στην αρχή το ΚΚΕ Εσωτερικού, το οποίο στη συνέχεια μετατράπηκε στον σημερινό Συνασπισμό.

Όλοι αυτοί ήταν στο προσωπικό επίπεδο επωφελημένοι από το "φούσκωμα" του ΚΚΕ και όχι από την επιλεκτική εύνοια των ηγετών του. Είχαν διακριθεί με την αξία τους και δεν είχαν το κληρονομικό "χάρισμα". Δεν είχαν σχέση με την καμαρίλα των Ζαχαριάδηδων και τα εμφυλιοπολεμικά βιώματα των "δεινοσαύρων". Μόλις είδαν ότι, λόγω απωλειών, θα έπρεπε να υποταχθούν σ' αυτούς, εγκατέλειψαν το "πλοίο" και έφτιαξαν το δικό τους. Πήραν τους οπαδούς που θεωρούσαν δικούς τους και άφησαν το ΚΚΕ με τους πραγματικούς του οπαδούς.

Τώρα το ΚΚΕ κινδυνεύει να πάθει τα ίδια. Η ηγεσία του ξέχασε προφανώς το προηγούμενο πάθημά της και ξαναδοκίμασε να βγει στην "αγορά" των εκλογών. Αυτό ήταν λάθος, γιατί, όπως είπαμε, δεν υπάρχει ούτε η θεωρητική πιθανότητα να διεκδικήσει την εξουσία, ώστε ως κόμμα να διατηρήσει αυτό το "φούσκωμα" σε μια ελεγχόμενη κατάσταση. Αυτό είναι λογικό. Το ΚΚΕ δεν δημιούργησε νέους κομμουνιστές, για να τους διαχειρίζεται ως τέτοιους. "Δανείστηκε" δημοκράτες από τα άλλα κόμματα.

Όμως, αν η πίεση αυτή είναι εκ των "άνω", υπάρχει και άλλη πίεση ακόμα πιο επικίνδυνη, που είναι εκ των "κάτω". Μια πίεση που λειτουργεί "διαβρωτικά" για τη βάση του κόμματος. Αυτό το ποσοστό των νέων ψηφοφόρων του ΚΚΕ, όπως είπαμε, δεν είναι κομμουνιστές. Ως εκ τούτου έχουν άλλα πολιτικά "ήθη κι έθιμα". Δεν γνωρίζουν από δόγματα και δεν καταλαβαίνουν "αλάθητα". Τι σημαίνει αυτό; Ότι κρίνουν. Κρίνουν όμως μια ηγεσία, η οποία, λόγω δόγματος, δεν πρέπει να κρίνεται. Δεν έχει συνηθίσει να κρίνεται. Στο σημείο αυτό θ' αρχίσουν άλλα προβλήματα.

Η ηγεσία για να "έλξει" δημοκράτες ψηφοφόρους, "νόθευσε" το δόγμα της. Ίσως όχι πάρα πολύ, γιατί τη βοήθησε η δυσαρέσκεια του κόσμου απέναντι στον δικομματισμό. Για να τους κρατήσει όμως όλους αυτούς και ν' αποφύγει τη διάσπαση, θα πρέπει να κάνει "εκπτώσεις". Θα πρέπει την αρχική "νοθεία" όχι απλά να τη διατηρήσει, αλλά να την επιβαρύνει. Αυτό είναι λογικό, αλλά ταυτόχρονα καταστροφικό, γιατί, όπως είπαμε, το ΚΚΕ είναι ιδεολογική παράταξη με "άκαμπτο" δόγμα και όχι ένα απλό κόμμα της δημοκρατικής ιδεολογίας με "προσαρμόσιμο" στις εξελίξεις λόγο.

Τα πράγματα είναι απλά. Δεν μπορείς ν' αγωνίζεσαι να γίνεις ισχυρός Αρχιεπίσκοπος, στηριζόμενος σε ευκαιριακούς μωαμεθανούς ψηφοφόρους. Θα σε στηρίξουν, αλλά αργά ή γρήγορα θα σε αναγκάσουν να νοθεύσεις το δόγμα σου. Θα σου ζητήσουν ως αντάλλαγμα να πεις και μια καμιά καλή κουβέντα για τον "Αλλάχ" μέσα στην Εκκλησία όπου υποχρεωτικά πρέπει να βασιλεύει μόνον ο Ιησούς. Αυτό όμως απειλεί το δόγμα. Απειλεί τη συνοχή του "ποιμνίου".

Το αποτέλεσμα θα είναι ν' απειλούν οι αυθεντικοί "χριστιανοί" ότι θα φύγουν από την "αιρετική" εκκλησία. Αυτό σημαίνει ότι, για να επιβιώσεις όπως πριν, θα πρέπει να διώξεις μόνος σου τους νέους, οι οποίοι σε πιέζουν ν' αλλάξεις το δόγμα.

Αυτό είναι το πρόβλημα. Τα νέα στελέχη, που θα βλέπουν απειλή από την απώλεια των νέων "προσηλυτισμένων", θα προσπαθήσουν να σωθούν. Θα εκμεταλλευτούν τις εσωτερικές συγκρούσεις και θα οδηγήσουν στη διάσπαση, προκειμένου να σώσουν ή ακόμα και να βελτιώσουν τις θέσεις τους. Θα αμφισβητήσουν τις επιλογές της ηγεσίας και απλά θα επιλέξουν πλευρά.

Κάποιοι από αυτούς θα γίνουν φανατικοί της "ορθοδοξίας" και θα αμφισβητήσουν τις επιλογές της ηγεσίας και κάποιοι άλλοι θα περάσουν στην απέναντι "όχθη", προσπαθώντας να εκμεταλλευτούν τους ορφανούς "ημιχριστιανούς". Η ηγεσία θα χάσει την ισχύ της στους αυθεντικούς "πιστούς" και ταυτόχρονα η ίδια η "εκκλησία" θα χάσει τους νέους "προσηλυτισθέντες".

Κάτι τέτοιο κινδυνεύει να πάθει σήμερα το ΚΚΕ. Θα αμφισβητηθεί η Παπαρήγα από τους "ορθόδοξους" κομμουνιστές για το επικίνδυνο "άνοιγμά" της και ταυτόχρονα θα χάσει πολύ εύκολα το ΚΚΕ το ποσοστό που κέρδισε. Ένα ποσοστό όμως, που ενδιαφέρει αυτούς οι οποίοι θα βρεθούν "εκτός" αξιωμάτων, αν το ΚΚΕ περιοριστεί στην αρχική του βάση. Αυτό όμως τη δεδομένη εποχή μπορεί να αποβεί μοιραίο για το ΚΚΕ.

Κάποτε άντεξε τη διάσπαση, γιατί το πολιτικό "οικοσύστημα" της Ελλάδας είχε ανάγκη από ένα αυθεντικό σταλινικού τύπου δογματικό κομμουνιστικό κόμμα. Ήταν δεδομένο ότι θα το στήριζαν οι πάντες με όλα τα μέσα και αυτό έγινε. Σήμερα μια διάσπαση δεν είναι σίγουρο ότι θα την αντέξει το ΚΚΕ. Αν αρχίσουν οι εσωτερικές συγκρούσεις για τον τρόπο λειτουργίας του και για την ανάγκη ύπαρξής του με το προηγούμενο "σχήμα" είναι σίγουρο ότι θα υπάρξει πρόβλημα. Αν αναγκαστεί να θέσει και να περιφρουρήσει παραταξιακά "όρια" θα κινδυνεύσει. Θα κινδυνεύσει, αν αναγκαστεί για λόγους επιβίωσης να αποποιηθεί τον τίτλο του αστικού κόμματος.

Σε όλον τον πολιτισμένο κόσμο τα κομμουνιστικά κόμματα έχουν "αποβληθεί" από τα πολιτικά "σκηνικά". Ο κομμουνισμός έχει καταδικαστεί για τα εγκλήματά του κατά της ανθρωπότητας και έχει σχεδόν εξομοιωθεί με τον ναζισμό. Ένα σταλινικό κόμμα, όπως το ελληνικό ΚΚΕ, είναι εύκολο να γίνει στόχος του νέου πολιτικού σκηνικού. Είναι εύκολο να δώσει στο σκηνικό αυτό το δικαίωμα να παραστήσει το δημοκρατικό, "σβήνοντάς" το στην κυριολεξία από τον πολιτικό "χάρτη".

Ένα "σβήσιμο" ολοκληρωτικό, εφόσον δεν θα στηρίζεται σε διωγμούς κι απαγορεύσεις. Ένα "σβήσιμο", το οποίο θα έχει σχέση με το οικονομικό ζήτημα, γιατί περί αυτού πρόκειται. Το ΚΚΕ σήμερα δεν επιβιώνει επειδή κάποιοι αμετανόητοι πιστεύουν στο κομμουνιστικό όραμα. Αυτοί πέθαναν προ πολλού. Σήμερα τα παιδιά τους είναι αυτά τα οποία βρίσκονται στον Περισσό. Το ΚΚΕ σήμερα επιβιώνει εξαιτίας των κρατικών επιχορηγήσεων. Επιβιώνει, επειδή κάποιοι, που παριστάνουν τους αμετανόητους, βλέπουν πραγματικά ευρουδάκια στις τσεπούλες τους. Κάποιοι βολεύονται από τον "δεινόσαυρο". Αν πάψουν να βολεύονται, θα το παρατήσουν στην τύχη του.

Η ίδια η γραμματέας του δεν έχει φρούδες "ελπίδες" για την επικράτηση της ιδεολογίας της. Πώς είπε στο ντιμπέιτ; Τι θα κάνω; Θα "καταψύξω" εγώ ή οι υπόλοιποι κομμουνιστές τα παιδιά μας, μέχρι να εφαρμοστεί η λαϊκή εξουσία; Θα το στείλω στο Κολέγιο Αθηνών και θα παριστάνω την κομμουνίστρια για όσο διάστημα ο κομμουνισμός του Περισσού πληρώνει τα δίδακτρα. Αυτό μας είπε λίγο-πολύ. Για ποια ιδεολογία λοιπόν μιλάμε;

Ούτε οι ίδιοι δεν την πιστεύουν πλέον. Απλά βολεύονται από αυτήν. "Μαγαζί", που δίνει μισθούς το έχουν κάνει το κόμμα. Πληρώνουν δίδακτρα, ενοίκια, νερό και ρεύμα από αυτό. Αν πάψουν να τα πληρώνουν, θα επανεξετάσουν το θέμα. Κάποτε οι κομμουνιστές θυσιάζονταν στις εξορίες και στις φυλακές γι' αυτά που πίστευαν. Θυσίαζαν πτυχία, καριέρες και ό,τι άλλο αντιπροσώπευε γι' αυτούς ότι έχει αξία να θυσιάσει κάποιος στο όνομα της ιδεολογίας του.

Σήμερα οι διάδοχοί τους στον πολυτελή Περισσό ανησυχούν για την εξασφάλισή τους. Έφτασαν στο σημείο, για λόγους ανταγωνιστικότητας, να "μαζεύουν" αμερικανικά πτυχία. Για να εργαστούν πού; Ποιοι θέλουν ως εργοδότες τέτοια πτυχία; Οι πολυεθνικές; Εκεί θέλουν να εργαστούν οι γόνοι των στελεχών του ΚΚΕ; Τι εννοεί η γραμματέας ενός κόμματος, που παριστάνει τον ταξικό "εργατοπατέρα", όταν λέει ότι θα πρέπει να τους "καταψύξει"; Εργάτες γίνονται μόνον αυτοί οι οποίοι δεν έχουν τη δυνατότητα να "καταψυχθούν"; Εργάτες δεν γίνονται οι κομμουνιστές; Τα παιδιά τους δεν τα θέλουν εργάτες;

Γι' αυτόν τον λόγο θεωρούμε ολέθριο σφάλμα του ΚΚΕ να επιχειρήσει να "φουσκώσει" το κόμμα, "ψαρεύοντας" ψηφοφόρους, οι οποίοι δεν είναι ομοϊδεάτες. Η ειρωνεία είναι ότι ξόδεψε τεράστια ποσά, για ν' ανοίξει τον "τάφο" του. Πλήρωσε, για να καταστραφεί. Πλήρωσε, για ν' αποκαλύψει στον κόσμο την αλήθεια που δεν το συμφέρει. Ν' αποκαλύψει ότι δεν έχει νόημα ύπαρξης στο πολιτικό σκηνικό ένα κομμουνιστικό κόμμα. Αυτό το κατάλαβαν όλοι. Τόσο αυτοί οι οποίοι δεν το ψήφισαν όσο κι αυτοί που το ψήφισαν.

Τώρα είναι που θ' αρχίσουν ν' ανησυχούν οι Κνίτες. Όταν θ' αρχίσουν οι νεοψηφοφόροι να σπεύδουν στα γραφεία του Περισσό και να ζητούν χάρες και άρα να απειλούν ν' αλλάξουν τα μέχρι τώρα ισχύοντα μερίδια της μοιρασιάς, για κάποιους θ' αρχίσουν να χάνονται μερίδια. Από δωμάτια στις φοιτητικές εστίες μέχρι θέσεις στο δημόσιο.

Γι' αυτόν τον λόγο κάναμε ιδιαίτερη αναφορά στα διαφορετικά "ήθη και έθιμα" των δημοκρατών. Καλώς ή κακώς όλοι αυτοί έχουν εκπαιδευτεί να δίνουν τις ψήφους τους έναντι αντιπαροχής. Αυτό το έγκλημα πέτυχε ο δικομματισμός στα τελευταία τριάντα χρόνια. Δημιούργησε και καλλιέργησε πελατειακές σχέσεις μεταξύ κομμάτων και ψηφοφόρων. Αυτή η απαίτηση αντιπαροχής δεν έχει πάντα αρνητικά "ελατήρια" από αυτόν που τη ζητά.

Μπορεί κάποιος δημοκράτης με τρομερά προσόντα να ζητάει βοήθεια από ένα κόμμα μόνο και μόνο από φόβο για την αναξιοκρατία που βασιλεύει στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Δεν είναι απαραίτητο δηλαδή ν' αναζητάμε το αίτημα για βοήθεια μόνον στους ανάξιους. Ακόμα και οι άξιοι την έχουν ανάγκη, γιατί δεν μπορούν να επιβιώσουν με διαφορετικό τρόπο.

Αν όλοι αυτοί οι νέοι ψηφοφόροι του ΚΚΕ σπεύσουν —κατά τα "ήθη" της μεταπολίτευσης— στον Περισσό για "βοήθεια", τι θα γίνει; Εκεί μάλλον θα τα δουν "όλα". Γιατί; Γιατί εκεί είναι κυρίαρχο το δόγμα. Εκεί κι αν δεν υπάρχει αξιοκρατία. Από τη θέση του βουλευτή του κόμματος μέχρι τη θέση της καθαρίστριας στον Περισσό, τα πάντα είναι "καπαρωμένα" με μια συγκεκριμένη λογική.

Εκεί δεν παίρνεις ό,τι αξίζεις. Εκεί παίρνεις ό,τι δικαιούσαι. Εκεί παίρνεις μια θέση, γιατί ο παππούς σου άλλαζε τα σεντόνια του Χαρίλαου στη φυλακή και άρα του "χρωστούσε". Εκεί "εξελίσσεσαι" στα κομματικά όργανα, επειδή ο πατέρας σου ανήκε σ' αυτά τα όργανα και του "χρωστάνε" οι σύντροφοι. Ακόμα και η θέση της καθαρίστριας στον Περισσό είναι "καπαρωμένη". Τη "δικαιούται" κάποια, που μπορεί η γιαγιά της να γυάλιζε τις μπότες του Ζαχαριάδη στην εξορία. Αυτή είναι η κατάσταση εκεί.

Η αύξηση λοιπόν που πήρε το ΚΚΕ στις εκλογές μπορεί να είναι ασήμαντη για να του δώσει την εξουσία, αλλά είναι σημαντική για να του κάνει ζημιά. Είναι σημαντική, αν αρχίσει σύσσωμη η νέα "πελατεία" να συρρέει με αιτήματα στον Περισσό. Κάποιοι θα δουν περισσότερα πράγματα από αυτά που μέχρι τώρα επέτρεπε το ΚΚΕ να φαίνονται, όταν μιλούσε για τα αδικημένα παιδιά του ελληνικού λαού. Κάποιοι θα πουν περισσότερα πράγματα απ' όσα λέγονταν, εφόσον δεν είναι μυημένοι στην "ομερτά" του κόμματος. Η δημοκρατία μας μπορεί να έχει πολλά προβλήματα, αλλά δεν είναι σε καμία περίπτωση "δημοκρατία" του Τσαουσέσκου ή του Ζαχαριάδη. Δεν είναι "δημοκρατία" του Περισσού. Όλα αυτά είναι προβλήματα, τα οποία θα πρέπει να τα αντιμετωπίσει το ΚΚΕ και δεν μπορεί.

Μια χαρά ήταν με το 5%. Όλοι συνεννοημένοι. Όλοι στο ίδιο παραμύθι του δήθεν αγώνα μιας δήθεν συνταγματικά νόμιμης ταξικής "επανάστασης", η οποία όμως δεν τους στεναχωρούσε που καθυστερούσε. Οι περισσότεροι —αν όχι όλοι— βολεμένοι με κρατικούς μισθούς και τζάμπα σπουδές. Οι περισσότεροι —αν όχι όλοι— με "προόδους" ανάλογες των διασυνδέσεών τους μέσα στο κόμμα. Καλά έκαναν, εφόσον αυτό ήθελαν. Εφόσον αυτοί οι οποίοι καλούνται να υποστούν μια τέτοια πολιτική την αντέχουν, εμάς δεν μας πέφτει λόγος. Δεν τους κρίνουμε. Δικαίωμά τους ήταν να κάνουν ό,τι θέλουν μ' αυτά που —καλώς ή κακώς, στο σημείο αυτό δεν μας ενδιαφέρει — τους ανήκαν.

Το θέμα είναι το τι θα κάνουν τώρα. Τώρα τι θα κάνουν, που ως αστικό κόμμα απέκτησαν κόσμο; Τώρα τι θα κάνουν, που δεν υπάρχει κανένας θεσμικός διαχωρισμός μεταξύ μόνιμων οπαδών και ευκαιριακών ψηφοφόρων; Μεταξύ αυτών που έδωσαν και την ψυχή τους στο κόμμα κι αυτών που απλά το ψήφισαν; Μεταξύ αυτών που είχαν πραγματικό μερίδιο στην κοινή περιουσία και αυτών που απλά είδαν "φως" και μπήκαν;

"Κάλεσαν" ξένο κόσμο στο κόμμα και θα κριθούν για τη συμπεριφορά τους απέναντι σ' αυτόν. Οι μόνοι ωφελημένοι από την νέα αυτήν "παρουσία" είναι τα κατώτερα στελέχη, που έγιναν βουλευτές και μπήκαν στο Κοινοβούλιο. Κανένας άλλος. Όλοι οι άλλοι αναγκαστικά θα "υποβαθμιστούν". Αναγκαστικά θα τείνουν προς το χαμηλό όριο του απλού ψηφοφόρου. Αυτοί οι παλιοί θα πρέπει να μοιραστούν με τους νέους από αυτά που έτσι κι αλλιώς είχαν και τα οποία δεν θα αυξηθούν εξαιτίας της νέας "επιτυχίας".

Γιατί την πάτησε το ΚΚΕ; Γιατί έκανε αυτό το ολέθριο στρατηγικό σφάλμα; Γιατί αξιολόγησε με λάθος τρόπο σωστές πληροφορίες. Είχε πληροφορίες ότι θα κυνηγηθεί από εγχώριες πολιτικές δυνάμεις για την παράνομη συμμετοχή του στις εκλογικές διαδικασίες. Θεώρησε ότι η ευρωπαϊκή αντικομμουνιστική "λογική" εύκολα θα μπορούσε να περάσει και στην Ελλάδα. Αυτό ήταν λάθος. Γιατί; Γιατί υποτίμησε την "αξία" του. Υποτίμησε το γεγονός ότι είναι υπερπολύτιμο για το ελληνικό πολιτικό σκηνικό του δικομματισμού. Το ΚΚΕ είναι πολύ χρήσιμο, για να επιτρέψουν οι πολιτικοί παράγοντες στον Άρειο Πάγο να το "αποβάλει".

Το γεγονός όμως αυτό τρόμαξε το ΚΚΕ και το ανάγκασε ν' αναζητήσει ψήφους δημοκρατών, προκειμένου να επιβιώσει σαν κόμμα. Έκανε μια αστική "κούρσα", νομίζοντας ότι θα ήταν ασφαλές, αν ξέφευγε από τη λογική της κλειστής παράταξης. Αυτό ήταν σφάλμα και θα το πληρώσει.

Θέλησε ν' αποφύγει έναν "σκύλο" κι άρχισε να τρέχει. Άκουσε "γαυγίσματα" και πήγε και καρφώθηκε στα "αγκάθια". Τώρα θα την πληρώσει, γιατί τα "αγκάθια" είναι χειρότερα από τα δόντια του "σκύλου". Τώρα θα καταλάβει ότι αυτά τα "γαυγίσματα" μπορεί να ήταν και παγίδα. Κανένας δεν μπορούσε να το "δαγκώσει", γιατί απλούστατα δεν θα επιτρεπόταν να το κάνει. Γνώριζαν αυτοί οι οποίοι το καταδίωκαν ότι ελάχιστα περιθώρια είχαν στο νομικό επίπεδο. Έκαναν "θόρυβο" με την ελπίδα απλά να το οδηγήσουν στο λάθος. Ένα λάθος, το οποίο, όπως φαίνεται, το έκανε.

Τώρα ας εξηγήσουν στους νέους "οπαδούς" τους τον λόγο που δεν μπορούν να τους εξυπηρετήσουν μέσα στα πλαίσια της ισότητας. Ας τους εξηγήσουν τον λόγο που την κρατική θέση τη "δικαιούται" ο Κνίτης, που ήταν γιος της κουμπάρας της συμπεθέρας του Χαρίλαου και όχι οι ίδιοι. Ας τους εξηγήσουν το πώς αντιλαμβάνονται οι ΚΚΕδες τη "δημοκρατία" στην οποία αρέσκονται ν' αναφέρονται. Τη "φρέσκια" σταλινικής εμπνεύσεως άποψη περί "δημοκρατίας". Ας σπεύσουν όλοι οι νέοι ψηφοφόροι του ΚΚΕ στον Περισσό, για να ζητήσουν το "αντίτιμο" της ψήφου τους. Ούτε την πόρτα δεν θα τους ανοίξουν. Members Only. Για πλάκα έχουν βάλει τόσα κάγκελα γύρω από τον Περισσό;

"Ποιοι" έφταιξαν για ένα τέτοιο ολέθριο σφάλμα, που απειλεί να βάλει το κόμμα σε περιπέτειες; Όταν υπάρχει δόγμα, ένα τέτοιο ερώτημα ποτέ δεν επιδέχεται πληθυντικό αριθμό. Πάντα φταίει ένας. Ο ηγέτης. Έτσι και στην περίπτωση αυτήν φταίει η Παπαρήγα. Γιατί έκανε το λάθος; Γιατί παρασύρθηκε. Προφανώς κάνει πολύ παρέα με την Κανέλη. Η Κανέλη είναι έξυπνη γυναίκα, αλλά έχει ένα τρομερό μειονέκτημα. Δεν είναι κομμουνίστρια. Είναι γνήσια και μάλιστα σκληροπυρηνική αστή και με αστικό τρόπο σκέπτεται.

Τι σημαίνει αυτό; Το εξής απλό; Ποιο ήταν το πρόβλημα που είχαν ν' αντιμετωπίσουν; Ότι κινδύνευαν να χαρακτηριστούν ως μια παράταξη, η οποία εισέπραττε παράνομες κρατικές επιδοτήσεις, παριστάνοντας το κόμμα. Η κομμουνιστική σκέψη απέναντι σ' αυτό το πρόβλημα είναι μία. Υπομονή, μέχρι να δούμε τι θα γίνει. Μυστικές διαπραγματεύσεις, για να σώσουν ό,τι είναι δυνατόν να σωθεί. Άντεξαν διωγμούς δεν θα άντεχαν μια απλή περικοπή πόρων;

"Θα παραμείνουμε παράταξη και αν χρειαστεί θα επιβιώσουμε χωρίς τα κρατικά χρήματα. Δεν θα μπουν "ξένοι" ανάμεσά μας. Η "καθαρότητα" του ιδεολογικού "ποιμνίου" προηγείται. Δεν θα μοιραστούμε τίποτε και με κανέναν "ξένο". Όλοι μαζί θα προχωρήσουμε, είτε με τα πολλά είτε με τα λίγα". Αυτό θα έλεγαν και ανάλογα θα έπρατταν ο Ζαχαριάδης, ο Σιάντος ή ο Φλωράκης.

Η αστική σκέψη απέναντι στο ίδιο πρόβλημα είναι άλλη. "Αφού τα κόμματα εισπράττουν νόμιμα κρατικά χρήματα, γιατί να μην γίνουμε κι εμείς κόμμα;" Σ' αυτήν τη λογική δεν έχει σημασία αν ένα κόμμα έχει εκατό μέλη και ένα εκατομμύριο ψηφοφόρους ή αν έχει ένα εκατομμύριο μέλη και εκατό ψηφοφόρους. Αυτό το οποίο έχει σημασία είναι ότι διαχωρίζεται με σαφή όρια το κομματικό μέλος από τον απλό ψηφοφόρο και άρα δεν υπάρχει καμία κοινή ιδεολογική πλατφόρμα, που να τους ταυτίζει και να τους μετατρέπει σε παράταξη.

Αυτή είναι η αστική σκέψη, η οποία δεν περιορίζεται από ιδεολογικές ή άλλες αγκυλώσεις. Η σκέψη, που πάντα αναζητά τη λύση, χωρίς να την ενδιαφέρει η ιδεολογική "ορθοδοξία" της σκέψης.

Αυτή ήταν η άμυνα που επέλεξε το ΚΚΕ. Δεν έχει σημασία αν από το συνολικό του ποσοστό το 5% ήταν μέλη του κόμματος και μόνον το 3% ήταν ψηφοφόροι. Σημασία έχει ότι είναι πλέον κόμμα. Αστικό κόμμα με μέλη και απλούς ψηφοφόρους, απόλυτα διαχωρισμένους μεταξύ τους.

Προφανώς αυτήν την ανορθόδοξη ιδεολογικά λύση τη σκέφτηκε η κυρία Κανέλη. Αυτήν άκουσε η κυρία Παπαρήγα. Θα εισέπραξε και κανένα "ουάου" από την αμερικανοθρεμμένη κόρη της και θα ήταν σίγουρη για την ορθότητα της επιλογή της. Ποιος θα τους πείραζε, αν είχαν νέους και πολλούς ψηφοφόρους; Ποιος θα τους πειράξει τώρα με το 8% του εκλογικού σώματος; Ποιος θ' αποβάλει από τις εκλογικές διαδικασίες ένα κόμμα, το οποίο πήρε την ψήφο εκατοντάδων χιλιάδων δημοκρατών ψηφοφόρων; Κανένας.

Το θέμα, όπως αντιλαμβανόμαστε, δεν είναι αν με αυτόν τον αστικής "εμπνεύσεως" τρόπο κατόρθωσαν ν' αποφύγουν εύκολα την επέμβαση. Το θέμα είναι ότι το ΚΚΕ δεν μπορεί ν' αντέξει αυτό το 8% και τη λειτουργία του ως αστικό κόμμα. Δεν μπορεί ν' αλλάξει τη λειτουργία του ως δογματική παράταξη. Δεν μπορεί, για τους ίδιους λόγους που δεν μπορούσε ν' αλλάξει και το ΚΚΣΕ. Με ελάχιστη δημοκρατία ο αυτοκράτορας Γκορμπατσόφ ανατράπηκε. Σήμερα το κόμμα του δεν υπάρχει και ο ίδιος διαφημίζει πίτσες.

Ανάλογο πρόβλημα θ' αντιμετωπίσει και το ΚΚΕ. Στην πρώτη δυσκολία η Παπαρήγα θα χρεωθεί το λάθος και θ' ανατραπεί από την εσωτερική αμφισβήτηση. Θα έρθει αντιμέτωπη με διασπαστικές τάσεις. Κάποιοι θα την κατηγορήσουν ότι έκανε ένα ολέθριο δημοκρατικό "άνοιγμα", το οποίο κατέστρεψε την παράταξη και κάποιοι άλλοι θα την κατηγορήσουν ότι δεν έκανε αρκετά μεγάλο "άνοιγμα".

Αν καταλάβουν οι οπαδοί του ΚΚΕ ότι έγιναν ίσα κι όμοια με τους νέους ψηφοφόρους του, θα γίνουν επικίνδυνοι για την ηγεσία του. Αν καταλάβουν ότι η Παπαρήγα και η Κανέλη μετέτρεψαν την κοινή "στέγη" σε αστικό "μαγαζί", το οποίο μάλιστα το έγραψαν στο "όνομά" τους, θα πάνε στον Περισσό και θα τον ισοπεδώσουν με τα ίδια τους τα χέρια. Έχουν το δικαίωμα να το κάνουν, γιατί τους ανήκει ο Περισσός. Με τα ίδια τους τα χέρια τον έχουν χτίσει.

Με αυτά τα φαινόμενα θα έρθει αντιμέτωπη η Παπαρήγα. Η ίδια, ως πρόσωπο, μπορεί να μην καταστραφεί, αλλά το κόμμα θα κινδυνεύσει. Γι' αυτόν τον λόγο στην αρχή του κειμένου επιμέναμε τόσο πολύ στη διαφορά που υπάρχει μεταξύ κόμματος και παράταξης.

Η Παπαρήγα, ως πρόσωπο, μπορεί να σωθεί. Μπορεί μάλιστα να σωθεί πολύ άνετα. Θα γράψει και κανένα βιβλίο ως πρώην γραμματέας και δεν θα "πεινάσει". Μπορεί, αντί για πίτσες, να διαφημίζει τυροπιτάκια. Θα κάνει προσωπική της μάνατζερ και την κόρη της και θα βολευτούν οικογενειακά. Ακόμα, μπορεί ν' ακολουθήσει και τη "δαμανάκεια" τακτική και να επιβιώσει σε άλλους πολιτικούς χώρους. Αναγνωρίσιμη είναι, πολιτική άποψη για τα πράγματα έχει, είναι δελεαστική για τα κόμματα —που έφτασαν στο σημείο να έχουν υποψήφιους επιπέδου Έφης Σαρρή—. Έχει επιλογές. Το κόμμα της δεν θα έχει.